به وقت نوشتن مرا خواب برد به زابلستان گوئیم آب برد
به آب اندرون غلت می خوردمی به هر بوته ای دست می بردمی
که شاید دهم خویشتن را نجات دوباره نشینم به کنج حیاط
کتاب ریاضی به پیشم نهم به مشق و به تمرین پایان دهم
که ناگه دودست بزرگ و قوی مرا بر گرفت از ره اخروی
یکی مرد پرزورو پرمهروپاک که بودش ورا چهره ای تابناک
چو پرسیدم از اسم آن پاک خوی به گفتا منم رستم جنگجوی
اگرکاری ازدست من ساخته ست بگو تانرفته ست فرصت زدست
به وقت نوشتن مرا خواب برد به زابلستان گوئیم آب برد
به آب اندرون غلت می خوردمی به هر بوته ای دست می بردمی
که شاید دهم خویشتن را نجات دوباره نشینم به کنج حیاط
کتاب ریاضی به پیشم نهم به مشق و به تمرین پایان دهم
که ناگه دودست بزرگ و قوی مرا بر گرفت از ره اخروی
یکی مرد پرزورو پرمهروپاک که بودش ورا چهره ای تابناک
چو پرسیدم از اسم آن پاک خوی به گفتا منم رستم جنگجوی
اگرکاری ازدست من ساخته ست بگو تانرفته ست فرصت زدست
بگو تا بدانم که انداخته ست درآبی که خیست چنین ساخته ست
به دادار سوگند که هرکس است
به پیش من آن کس نه بیش از خس است
چو گرزی زنم برپس گردنش ببیند تو را چون ، بلرزد تنش
به او گفتم ای رستم پاک خوی ندارم نیازی به یک جنگجوی
که تمرین و مشقم کنون ناقص است مرا حل تمرین هایم بس است
بخندید و گفت ان جهاندیده پیر که این گرزو این تیرو شمشیر گیر
دل و پشت گردان ایران منم به چنگال و نیروی شیران منم
ستاننده ی شهر مازندران گشاینده ی بند هاماوران
بگو هر تمرین داری تو سخت گشایم که کرده به تو روی ، بخت
به او دادم آنگاه چندین عدد که جذر یکایک بگیرد ، دهد
سری از تعجب بچرخاند او پس آنگه مرا گوشه ای خواند او
به گوش من آهسته گفت ای پسر چنین آبرو از من یل، مبر
بگو صد هزار از صف دشمنان به یک دم برانم به تیغ و سنان
بگو تا کنم دیو، نابود و نیست چه میدانم آخر که این جذر چیست؟
به او گفتم ای پهلوان عزیز دارد کسی با من اکنون ستیز
به جزجذرو یاران بد کیش او که راحت نیم یک دم از نیش او
خروشید ناگه چو شیر زیان به بالای سر برد گرز گران
بگفتا کنون ضربه ای بر سرش زنم تا که گردد پرس پیکرش
به او گفتم این چاره ی کار نیست معلم به آن کی دهد نمره بیست
خروشید و شمشیر خود بر کشید بر آمد زشمشیر برقی پدید
بگفتا کنم ریز ریزش کنون که آسوده گردی از این خصم دون
به او گفتم ای نام ور پهلوان نکرده کسی این چنین در جهان
معلم بیاموخت رمزی به ما که راحت به دست آوریم جذر را
ولی آن زمان که مرا آب برد پس کله ام تخته سنگی بخورد
فراموش کردم من آن رمز را کنون هرگز آن را نیارم به جا
چو رستم شنیداین سخن ها زمن زره را کناری فکند از بدن
به شمشیروگرزوکمان وکلاه نگاهی فکنداو به افسوس وآه
بگفتا که پشت بسی پهلوان رساندم به خاک ازکران تا کران
به نیروی شمشیروگرزوکمند کشیدم بسی جنگجویان به بند
ندیدم چنین جنگجو در جهان که باشد زتیروکمان در امان
کنون میروم من به پیش پدر مگر او دهد جذریاد پسر
چو زال این سخن ها زرستم شنید پسر را درآن حال درمانده دید
به نزدیکی کوه البز رفت زجذرو ز رستم به سیمرغ گفت
ازاوچاره ی کار رستم بخواست که او بود دانای ، بی کم وکاست
چو سیمرغ ازاین قصه شد باخبر بگفتا چنین گو ز من با پسر
که باجذر هرگز مکن دشمنی که ازاو بود راه را روشنی
کنون میگشایم من این رمزرا به رستم بگو تا بگیرد فرا
عدد را ضرب در خود کنی درآری تو مجذور ان فورا" نی
اگر شش کنی ضرب درشش ، شود سی وشش مجذور آن یک عدد
اگرخواستی جذر ازیک عدد بگیری ، برای مثال مثل صد
تو باید بدانی کدامین عدد اگر ضرب در خود بگردد شود
همانی که اکنون توداری به دست که ده ضرب در ده،همان یکصداست
که ده را بود جذر صد ، نه جز این ومجذور ده ، صد بود نازنین
دوید و به رستم رسانید زال سخنهای او را تمام و کمال
چورستم شنید این سخن ها دوید به پیش من خیس گشته رسید
کمک کرد تا جذر چندین عدد به دست آید و حل تمرین شود
ولی ناگهان روزگار خوشی به سر آمد و چیره شد نا خوشی
دوباره فرو ماند در کار جذر اگرچه فراوان نمودیم نذر
دوباره روان شد به سوی پدر که شاید نماید کمک به پسر
ز سیمرغ دانا نظر خواست او بگفتا برایم از این حال گو
اگر دو عدد ضرب درهم شود م سیمرغ جذرشان رابدست آورد
بگفتا ابتدا جذر هر یک عدد بدست آورد تا که روشن شود
سپس جذر آن دو هراندازه بود بگو ضرب درهم کند چون شود
هر آنچه به دست آید از این عمل بود پاسخ پرسشت ، بی جدل
برای مثال اینک این گوش ده اگر ضرب در نه شود شانزده
چو خواهی بدست آوری جذرشان بگیر اول جذر تک تک شان
که سه جذر نه باشد وچهار هم بود جذر شانزده درست نمیگم ؟
بیا و سه را ضرب در چهار کن دوازده شود حاصل ضربشون
واینک دوازده که آمد به دست همان جذر نه ، ضرب در شانزده است
چو آموخت زال این روش را ازاو به رستم بیاموخت آن را مو به مو
سپس رستم آمد به پیشم نشست جواب سوالاتم آمد به دست
همه هرچه تمرین مشکل که دید به یک ثانیه ، به جوابش رسید
چو فردای آن روز از ره رسید بدیدم که رستم به پیشم دوید
بگفتا مرا نیز با خود ببر که تا سیر گردم ز علم و هنر
چون این راشنیدم شدم در هراس چگونه شود برد او را کلاس
ولی آنچنان اصرار کرد او که از بچه ی قدی چو من ، برد رو
روان گشت بامن سوی مدرسه که تا یاد گیرد حساب و هندسه
معلم شروع کرد درس جدید که گربا عددی مواجه شدید
که جذرش میان دو عدد بود کنید انتخاب کمترین را زود
سپس کم نمایید مجذور آن ازآنی که قبلا" بوده دستتان
سپس کمترین را که شد انتخاب به دو ضرب کن ، چو آمد جواب
عددی که باقیست ، تقسیم کن به اینکه هم اینک از او شد سخن
جوابی که به دست آمد این چنین بذار سمت راست همان کمترین
واینک تو داری جوابی درست که در هر زمان جذر مجذور توست
دراین حال رستم سوالی نمود سوالی که بسیار مغز بود
بگفتا زاعداد منفی بگو بدانم چگونه بود جذر او
معلم ز دانش بیفشاند بذر که اعداد منفی ندارند جذر
ازیرا که اعداد منفی اگر شود ضرب درخود بشوباخبر
که مثبت شود حاصل ضربشان تو دیگر ز جذرش چه جویی نشان؟
چو رستم ز جذر و زمجذور شد خبردار، گویی که پرزور شد
بگفتا ازاین پس زمجذور زور زنم بر سر سر دشمنان شرور
زمین را کنم عاری از بذرشان بماند فقط از آن ها جذر شان
سپس جذر شان را به تنگ آورم به تنگ از کمان و خدنگ آورم
جهان از شروران منها کنم جهانی پر از عدل بر پا کنم
چو رستم جذر را به اینجا رساند صدای بلندش زخوایم پراند
ززال و رستم ، ز مجذور و آب ندیدم نشانی ، شد حالم خراب
که ای داد و بیداد مشقم بماند دلم غصه دار و پر از غم بماند
ؤ
بگو تا بدانم که انداخته ست درآبی که خیست چنین ساخته ست
به دادار سوگند که هرکس است
به پیش من آن کس نه بیش از خس است
دیوان کامل حکیم قاآنی شیرازی